میثم قهرمان| تفسیر «امر ملی» در اندیشه شهید سلیمانی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی - دیدگاه: ميثم قهرمان؛ تفسیر حاج قاسم سلیمانی از «ایران» و «امر ملی» را می‌توان با رجوع مستقیم به سخنرانی‌ها، پیام‌ها و مواضع علنی او بازسازی کرد. در این گفتارها، ایران نه صرفاً یک واحد سیاسی مدرن، بلکه کلیتی تاریخی، تمدنی و امنیتی است که بقا و استمرار آن مستلزم پیوند هم‌زمان ملت، دین و قدرت دفاعی است؛ آنچه این پیوند را ممکن می‌کند، آگاهی و بیداری ملی است. از این رو، تمام تلاش حاج قاسم، چه در قالب سخنرانی‌ها و چه در میدان نبرد، معطوف به بیداری ملی ایرانیان بود که خود از بیداری مردم منطقه جدایی‌ناپذیر است.
در سخنرانی‌های مختلف، به‌ویژه در دیدار با رزمندگان و خانواده‌های شهدا، حاج قاسم سلیمانی بار‌ها بر «ایران» به‌عنوان موجودیتی تاریخی تأکید می‌کند که فراتر از دولت‌ها و دوره‌های سیاسی تداوم یافته است. او در یکی از سخنرانی‌های خود تصریح می‌کند که ایران حاصل یک تاریخ طولانی از ایستادگی، فرهنگ و هویت مشترک است و همین تداوم تاریخی، مسئولیت نسل‌های کنونی را در قبال حفظ آن سنگین‌تر می‌کند. در این چارچوب، تهدید علیه ایران نه صرفاً تغییر یک دولت یا سیاست، بلکه لطمه‌زدن به یک میراث تاریخی تلقی می‌شود [۱].
همچنین از تحلیل سخنرانی‌های شهید سلیمانی در جمع خانواده‌های شهدای مدافع حرم از سال ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶، به‌ویژه شهدای قم و کرمان، به چند مضمون مشترک درباب ایران می‌رسیم که قابل تأمل است. حاج قاسم در این سخنرانی‌ها همان‌طور که گفته شد، نخست ایران را حاصل ایستادگی تاریخی می‌داند؛ دوم، شهدا را به‌مثابه حاملان تداوم تاریخی ایران معرفی می‌کند و درنهایت، گوشزد می‌کند که تهدید علیه ایران، تهدید علیه هویت و تاریخ این کشور است.
جدایی‌ناپذیری امر دینی و امر ملی در اندیشه شهید سلیمانی
یکی از محور‌های ثابت سخنان سلیمانی، رد تقابل میان هویت دینی و هویت ملی است. او در سخنرانی‌های خود، از جمله در جمع دانشجویان و نیرو‌های بسیجی، بار‌ها تأکید می‌کند که تشیع و تجربه تاریخی ایران پس از اسلام، بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت ملی ایرانیان است. به تعبیر او، دین نه عاملی برای تضعیف ایران، بلکه عنصری برای حفظ انسجام ملی در بزنگاه‌های تاریخی بوده است. از همین منظر، دفاع از ارزش‌های دینی و ملی دو مسیر جداگانه تلقی نمی‌شوند، بلکه در یک افق مشترک معنا می‌یابند. بنابراین، سردار سلیمانی در سخنرانی‌ها و عملکرد منطقه‌ای خود تلاش می‌کرد میان «هویت شیعی» و «هویت ایرانی» پیوند برقرار کند و این دو را هم‌افزا بداند. از این چشم‌انداز نقش او در آگاهی و بیداری اسلامی مردم منطقه ستودنی است.
شهید سلیمانی و بازتعریف عمق راهبردی ملی
بی‌تردید امنیت ملی هر کشوری در پیوند با تحولات پیرامونی‌اش قرار دارد و حاج قاسم به‌خوبی از این موضوع آگاهی داشت. هنگامی که گروه تکفیری – تروریستی داعش پیشروی‌های خود را در مناطق عراق و سوریه آغاز کرد؛ فرمانده سپاه قدس سردار سلیمانی با حضور خود در این مناطق و با تشکیل جبهه مقاومت هیمنه استکبار و گروه‌های تکفیری را شکست. تفکر جبهه مقاومت با حضور سردار قاسم سلیمانی، چنان در بیداری جهان اسلام تأثیرگذار شد، که استکبار جهانی تاب زنده ماندن این شخصیت با اخلاص و بنده واقعی خداوند را تحمل نکرد و ناجوانمردانه این سردار بزرگ را ترور کرد.
سردار سلیمانی در بیانات خود بر این موضع تأکید می‌کرد که اگر تهدید‌ها در خارج از مرز‌ها مهار نمی‌شد، ناگزیر به داخل ایران منتقل می‌گردید. این گزاره که «اگر ما آنجا نجنگیم، باید در داخل کشور بجنگیم»، یکی از صریح‌ترین بیان‌های او از تلقی امنیتیِ امر ملی است. در این نگاه، امنیت شرط امکان تداوم ایران به‌عنوان یک واحد ملی است.
حاج قاسم در سخنان خود، به‌ویژه در جمع فرماندهان و نیرو‌های نظامی، مفهوم «عمق راهبردی» را به‌عنوان بخشی از امر ملی مطرح می‌کند. نزد شهید سلیمانی مرز‌های امنیت ایران صرفاً به خطوط جغرافیایی محدود نمی‌شود و پایداری کشور به ثبات محیط پیرامونی آن وابسته است. اشاره‌های مکرر او به نقش عراق، سوریه و لبنان در امنیت ایران، نشان می‌دهد که در این تفسیر، سیاست منطقه‌ای امتداد مستقیم امر ملی محسوب می‌شود، نه حوزه‌ای مستقل از آن.
نتیجه‌گیری
تفسیر شهید حاج قاسم سلیمانی از ایران و امر ملی، قرائتی امنیت‌محور، تاریخی و مردم‌پایه است. در این قرائت، ایران نه صرفاً یک واحد سیاسی مدرن، بلکه کلیتی تمدنی و تاریخی است که استمرار آن در گرو پیوند میان هویت، امنیت و کنش جمعی قرار دارد. دین در این چارچوب، نه عنصری بیرونی یا رقیب امر ملی، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی تلقی می‌شود که در بزنگاه‌های تاریخی به تقویت انسجام ملی یاری رسانده است. ملت نیز در این نگاه، صرفاً موضوع سیاست‌گذاری نیست، بلکه فاعل اصلی قدرت ملی و پشتوانه واقعی امنیت کشور به شمار می‌رود.
از سوی دیگر، امنیت در تفسیر سلیمانی مفهومی ایستا و محدود به مرز‌های جغرافیایی نیست، بلکه شرط بنیادین بقا و امکان پیشرفت ایران محسوب می‌شود. بر همین اساس، کنش منطقه‌ای و سیاست خارجی ایران در این چارچوب معنا می‌یابد و به‌عنوان امتداد طبیعی امر ملی فهم می‌شود، نه انحرافی از آن. این تفسیر نشان می‌دهد که امر ملی در نگاه او مفهومی پویا، سیال و عمل‌محور است که ضمن آنکه از اسلام نیرو می‌گیرد، در پیوندی مداوم با تحولات محیطی و تاریخی بازتعریف می‌شود. در نهایت، بررسی این قرائت به درک دقیق‌تری از منطق تصمیم‌گیری و کنش سیاسی جمهوری اسلامی ایران یاری می‌رساند و نشان می‌دهد که امر ملی، در این تلقی، بیش از آنکه یک شعار یا مفهوم انتزاعی باشد، چارچوبی عملی برای فهم و هدایت سیاست در سطوح داخلی و منطقه‌ای است.
[۱]. سخنرانی شهید سلیمانی در یادواره شهدای همدان، آبان ۱۳۹۷.
مطالب دیگر درباره اندیشه و عمل شهید سلیمانی را در پرونده «میدان‌دار» بخوانید.
بخش دیدگاه محملی برای انعکاس نظرات اهل قلم، پژوهشگران و دانشگاهیان است تا آرای پژوهشی جدید خود را در دسترس علاقمندان به تاریخ و فرهنگ ایران معاصر و تحولات انقلاب اسلامی قرار دهند؛ لذا ضمن سلب مسئولیت نسبت به محتوا و رویکرد علمی پژوهشگران، پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی پذیرای تمام جستارها، یادداشت‌ها و پژوهش‌هایی است که در باب تاریخ و سیاست ایران معاصر تدوین و نگاشته شده، و آن را در اختیار دیگر علاقمندان این حوزه قرار خواهد داد.
